DE WOESTE NATUUR
OF DE BESCHAVING

---

Geert Sels in gesprek met
Floor Huygen en Jeroen Olyslaegers

Onderweg naar Top Withens

Ze wonen op het hoogste punt. Vlakbij de heide. Zoals Emily Brontë het beschrijft in het boek Wuthering Heights, de Britse klassieker uit 1847, hangt er meestal een mistig vlies over het landschap. Veel volk kom je er niet tegen. Het is er guur en onbegaanbaar. De plaatselijke inwoners weten dat. In hun streektaal betekent ‘wuthering’ iets als ‘door stormen geteisterd’. In andere delen van Groot-Brittannië bestaat zo’n woord niet eens. Ze hebben er waarschijnlijk ook geen behoefte aan.

Voor het milde klimaat heeft de familie Brontë, met al die gevallen van tuberculosen op een rij, zich vast niet in Haworth gevestigd. Op deze plek in Yorkshire (Noord-Engeland) werd vader Patrick in 1820 dominee. Het was alsof hij levenslang kreeg; hij zou er veertig jaar blijven.

Nog steeds trekken toegewijde lezers naar het stadje om er de literatuur op de hielen te zitten. Het woonhuis van de Brontës is nu een museum. Voor het overige doet de toeristische dienst aardig zijn best om de literatuurpelgrim ter wille te zijn. In ‘Brontë Country’ kun je zowaar Brontëshoppen en ook behoren Brontëwandelingen tot de mogelijkheden. Die wandelingen zijn wat link. Ze leiden onder meer langs Top Withens, een zestiende-eeuwse bouwval waarvan gezegd wordt dat hij model stond voor Wuthering Heights. Toch maar eens doen? Met de roman in de hand?

In die hooggelegen hoeve woont de familie Earnshaw. Hindley en Catherine zijn de kinderen des huizes, later komt het adoptiekind Heathcliff erbij. Volgens de roman is het uitzicht er adembenemend, van op de hoogte is het mogelijk om kilometersver over de weiden in de vallei te kijken. Er staat ook dat de lucht er gezonder is: verser en droger. Ik zou het durven geloven. Vervolgens dalen we af naar het dorp. Dat is uitkijken. In de roman omschrijft Catherine hoe ze van die steile weg naar beneden vliegt, stuitert en springt. Kennelijk in hoge staat van opwinding. In Wuthering Heights zijn de gevoelens groot.

En dan, onderaan, bij de kruising met de grote weg, moet Catherine die steenklomp zijn tegengekomen. Hij dientals richtingwijzer. Links is naar de heide. Rechts is naar Thrushcross Grange, waar de Lintons wonen, zes kilometer verderop. Het is dus de woeste natuur of de beschaving.

De roman leek altijd ongewoon,
niet op zijn plaats,
onverklaarbaar vreemd.

Voor deze tweesprong stond ook Theater Artemis bij zijn theaterbewerking van Woeste Hoogten: wordt het natuur of cultuur? Regisseuse en artistiek leidster Floor Huygen: ‘Natuur en cultuur zijn uitersten, en de gespletenheid tussen die twee voel ik soms in mezelf. Ik vraag me wel eens af of onze beschaving wel recht doet aan wie we van nature zijn. We leven met onze neus in de boeken en zijn afhankelijk van verlengstukken als computer, gsm, Ipod, mp3 ... We gaan op in onze specialismen, maar er zijn natuurlijk ook elementaire krachten in ons aanwezig. Een mens is nu eenmaal van vlees en bloed. Je bent gewoon een lijf. Het lijkt wel of hoofd en hart van elkaar gescheiden zijn. Wordt er, door zoveel nadruk op het verstand, niet iets van ons afgehakt? Iets dat zich niet verder kan ontwikkelen?

Ik hou van beschaving. Dat moet het doel zijn. Tegelijk geloof ik dat mensen door beschaving de kluts kwijt zijn en niet meer kunnen handelen.’ In het stuk worstelt Catherine met die gespletenheid. Enerzijds is het Heathcliff die haar fascineert. Niemand kent de voorgeschiedenis van dit adoptiekind; hij is omgeven met mysterie. Hij is donker, grillig en gedreven. Hij behoort tot het slag mannen dat overrompelt omdat ze zoveel kracht en energie uitstralen. Heathcliff magnetiseert. Daartegenover staat Edgar Linton, een man van goeden huize, waar men de kunst verstaat van smaakvol tafelen, de schone letteren en samen musiceren. Zijn omgeving is een cocon van verfijning en goede manieren. Ze biedt de zekerheid van geborgenheid en gebruiken.
‘Heathcliff is zo gepassioneerd, zo energiek en verpletterend. Maar misschien komt die ontzettende aantrekkingskracht juist bedreigend over. Misschien schrikt het anderen wel af om in die heftige gevoelens te stappen. De aantrekking en de afstoting die ook eerste verliefdheden vaak zo pijnlijk maken, wil ik op toneel laten zien. Van Linton wil ik dan weer dat hij meer is dan een reddingsboei en het vooruitzicht op veiligheid. Ik wil dat hij staat voor positieve waarden zoals verfijning, ontwikkeling en cultuur. De twee mannen moeten even aantrekkelijk zijn, dan komt de verscheurdheid van Catherine beter uit de verf. In de speeltekst is dat mooi verwoord: ‘de liefde voor Edgar is als de bladeren aan een boom, veranderlijk en verleidelijk als de seizoenen, die voor Heathcliff een eeuwige rots daaronder’. Liefde in alle seizoenen, die duurt dus even lang als eeuwige liefde.’

De tekst waarover Floor het heeft, wordt geschreven door Jeroen Olyslaegers. Na Don Quichot en zijnen ijzeren wil (2007) is het zijn tweede samenwerking met Theater Artemis. In 2009 publiceerde hij de roman Wij.
‘Het is opvallend hoe iedereen die het over Wuthering Heights heeft, meteen over Heathcliff begint te spreken’, zegt hij. ‘Blijkbaar werkt die magnetische kracht van hem ook buiten het boek, en heeft ze invloed op de lezer. Hij is een zwart gat, dat alles en iedereen opzuigt. Daarom eist hij zelfs onze belangstelling op. Dat is frappant, want Catherine zou wel eens het hoofdpersonage kunnen zijn. Zij is degene die het spel in gang zet. Zij formuleert de regels van het spel, maar hij is zo sterk dat hij het spel helemaal ombuigt. Heathcliff stapt mee in de dans en speelt het vervolgens zo sterk dat hij iedereen overvleugelt. Catherine is ook degene die de keuze moet maken: Heathcliff of Edgar. Haar eerste plannetje is bepaald sluw. Ze wil trouwen met Edgar, en tegelijk Heathcliff bij haar in de buurt houden. Terwijl ze vermoedelijk wel beseft dat zoiets niet kan. Die rusteloosheid vind ik sterk terug in onze tijd. Daar komt de ondertitel van het stuk vandaan. Ik noem het Woeste Hoogten, rusteloze zielen.’

Haar eerste plannetje is bepaald sluw.
Ze wil huwen met Edgar, en tegelijk Heathcliff bij haar in de buurt houden.

Voor hun tweede samenwerking gingen Huygen en Olyslaegers bewust op zoek naar een klassieker. Het is geen eenduidige fabel, met een probleem en een oplossing. De roman heeft veel lagen. De maker heeft keuze zat. Zal hij het hebben over de psychologie, over de ziel, over erfelijkheid? Of over de gespletenheid tussen beschaving en natuur? Het voordeel van een klassieker is dat veel mensen al een beeld hebben van het verhaal, nog voor ze de zaal instappen. De maker schept er zijn genoegen in om dat beeld te herijken.
‘Men spreekt vaak van een tekstbewerking’, zegt Olyslaegers,‘zelf vind ik het eerder een confrontatie. In alle bewerkingen die ik zag worden geweld en heftigheid steevast ontweken. Terwijl de ultieme confrontatie van Heathcliff en Catherine zo vernietigend is, en Catherine is daarin zo onvoorstelbaar dubbelzinnig. Dat wil ik erin krijgen.’ Vanwege die persoonlijke aanpak is het niet toevallig dat sommige elementen uit Don Quichot terugkeren in deze productie. ‘De demonen die Don Quichot in zijn hoofd heeft, duiken opnieuw op. Ik kan niet anders, want het is mijn visie op psychologische processen en de realiteit. Er is zo veel dat we niet kunnen verklaren, maar waarvoor ‘demon’ al met al wel een goed woord is. Een ander punt is de cyclus van de tijd. Het stuk eindigt zoals het begon. Er is een bom van emoties ontploft, maar de meid schudt de boel opnieuw op. Het spel kan opnieuw gespeeld worden. Het cyclische is essentieel in mijn bestaan. Er mogen verschrikkelijke dingen gebeuren in je leven, maar de volgende dag sta je op en begin je weer opnieuw. Theater is één van de weinige plekken waar je dat kunt laten zien.’

Elke dag een nieuw begin. Het is troostrijk en hoopgevend tegelijk. Daar willen de makers het over hebben. Om zich heen zien ze oprukkende verliefdheden, uitersten van geluk en gebroken harten. Eerste verliefdheden, herinneren ze zich, kunnen best wel hard zijn. Het gaat er gepassioneerd en heftig aan toe. De aantrekkingskracht van de geliefde is heerlijk om je aan over te geven, maar bij momenten ook verschroeiend en pijnlijk. Jong en oud kunnen zich vast goed inleven in wat Catherine en Heathcliff doormaken. De hit die Kate Bush, nota bene met haar eerste liedje, in 1978 had met Wuthering Heights, laat die heerlijke pijn goed aanvoelen. De makers willen er niet omheen draaien. Kijk, dit is wat er gebeurt tussen mensen, en het is niet te stoppen. Soms kan het erg zijn, maar de dag daarna is er een nieuw begin.

Gaat het stuk wel over de liefde? Onder andere. Maar het gaat ook over het elementaire van de natuur. ‘Er zijn Catherine en Heathcliff, en dan is er de natuur’, zegt Floor Huygen. De regisseuse houdt er van dat handelingen zich in de ongereptheid afspelen. Het verbaast me niets. Het eerste wat ik van haar zag was De Hartstreek, nog zo’n heuvelachtig stuk met veel weideland. Het moet halfweg jaren ’90 geweest zijn.

Heathcliff is donker, grillig en gedreven.
Hij behoort tot het slag mannen dat overrompelt
omdat ze zoveel kracht en energie uitstralen.

‘In Wuthering Heights beschouw ik de natuur als de derde persoon’, zegt ze. ‘In de stad is er zo veel afleiding. Aan de natuur kun je niet ontsnappen. In de natuur is alles wat het is, alles is zuiverder en gaat recht naar de kern. De hei speelt in dit boek bovendien een belangrijke rol. Het is de plek waar Catherine en Heathcliff hun gevoelens in projecteren. Het is hún plek. Ze brengt hen samen en zondert hen af van de rest, daardoor kan hun bijzondere relatie blijven groeien. Los daarvan vind ik het fijn als landschappen een rol spelen in een productie. Het past binnen ons voornemen om met Theater Artemis elementair te denken. Terug naar de basis. Wat is de mens waard zonder hulpstukken? Wat is gegeven?’

Toch is de natuur voor de makers niet uitsluitend een omgeving die de mens omgeeft. De hei is uitgestrekt, wild en ongerept, een vreemdeling zou er snel zijn weg verliezen. Ze is krachtig, ruw en ondoorgrondelijk. Voor Heathcliff leent deze plek zich voor zijn ultieme verbeelding van de grote verbondenheid.
‘Daarom is het verleidelijk Heathcliff af te doen als een ruw natuurmens’, zegt Olyslaegers. ‘Heathcliff is een dynamo, iemand die enorme hoeveelheden energie kan opwekken. Zijn kracht haalt hij uit de verbondenheid met de dingen. Hij kan energie putten uit een boom of een dier. Voor mijn part uit een wolk. Maar het is niet vol te houden Heathcliff alleen als natuurmens te zien. Want hij leert het cultuurspel zo goed beheersen dat hij de meest welgestelde van alle personages wordt. Alsof Wuthering Heights en Thrushcross Grange manklopende bedrijven zijn, koopt hij ze één voor één op. Ik denk dat de natuur eerder een losstaand gegeven is, met dien verstande dat Heathcliff er bijzonder goed in zijn element is.’

De hei is magisch en bezield. In zijn bewerking heeft Jeroen Olyslaegers geprobeerd denkbeelden van ‘intuïtieve wijsheid’ te steken. Het is een voelend weten, dat zich buiten de schema’s van de rationele verklaringen afspeelt. De magische kracht van de roman was trouwens voor de makers één van de redenen om een theaterversie te maken. ‘Als je nog maar begint over magie, wordt er al geglimlacht’, zegt Jeroen Olyslaegers. ‘Magie is echter niet altijd verdacht geweest. Er zijn tijden waarin mysterieuze krachten als aanvaard werden beschouwd.’ Olyslaegers noemt zichzelf een rasechte heiden die zich inlaat met het mystieke. Huygen zit meer op de lijn van het religieuze, ze erkent de sterkte van rituelen in een godsdienst.
‘Zoveel van wat ons omringt is niet te begrijpen’, zegt Huygen. ‘Via andere tekens kunnen we misschien proberen er betekenis aan toe te schrijven. Dat stelt ons gerust. We denken dat we met een analyse iets weg kunnen zetten. Klaar. Het is eigenlijk een soort van bezwering. Je zet het wel snel weg, maar dat wil nog niet zeggen dat je er mee klaarbent.’

CATHY
in mijn dromen kom ik hém tegen.
elke nacht opnieuw.
ik droomde dat ik met hem in de hemel was.
we mochten niet blijven, we werden er meteen uitgesmeten.
geen plaats voor een sater en een nimf.
ineens zaten we weer midden op de hei, op de woeste hoogten waar we wel thuis zijn.
en hij lachte zo ontzettend hard en ik ook.
maar zelfs naast die prachtige edgar is er geen plaats voor mij in de hemel.
ik hoor daar niet thuis.
net zoals een huwelijk met...

NELLY
ik heb nog wat werk in de keuken, vrees ik.

CATHY
nee, blijf alsjeblieft!
laat me uitspreken.
heathcliff is zo... een dier.
niemand zou het begrijpen.
het zou een vernedering zijn om met hem te trouwen.
hij mag nooit weten hoeveel ik van hem houd; en niet omdat hij knap is, nelly,
maar omdat hij meer mezelf is dan ik ben.

(uit Woeste Hoogten, rusteloze zielen)

ARTEMIS IN MOLDAVIË

"Middagwandelingetje met klas kleurige dametjes, juffertjes en meiden. De vrouwen hier zijn door een ringetje te halen! Wij voelen ons er maar slonzig bij afsteken hoor."